ورود مدرنیته به جهان اعراب، فرآیند مدرنیزاسیون و تقابل اسلام و به ویژه اعراب با این فرآیند، موجب تحولاتی در سطوح متعدد اجتماعی و سیاسی گردید. امید به تشکیل دولت های مستقل و قدرتمند عربی با بنیان های دولت ـ ملت مدرن، موجب گردید تا جنبش های استقلال خواهی و اقتدارطلبانه در میان دول عرب همانند مصر، عراق، سوریه و در سطوحی دیگر لیبی و الجزایر و غیره به سرعت رشد کند. جنبش های پان عربیستی در این ممالک با پیروی از ریشه های ایدئولوژیکی عربی ـ اسلامی و در عین حال تاریخی جهان اسلام باعث شد کشورهای عربی به سرعت از خاورمیانه تا شمال آفریقا استقلال یابند. این جنبش ها تا شکل گیری بهار عربی در سال 2011 به استقلال و اقتدار خود افزودند. بهار عربی نگرشی هستی شناختی از نوعی دیگر را موجب شد و به سرعت طی چندماه، بیشتر کشورهای عربی را در بر گرفت. فرض اصلی این پژوهش، بیان تفاوت هستی شناختی این دو جنبش (پان عربی و بهار عربی) است. با توجه به نوع مطالبات، جایگاه مبارزه و سطوح آن و شعارها و دستاوردهای این دو جنبش؛ می توان به تمایز هستی شناختی آن ها پی برد. در این پژوهش سعی می شود با به کارگیری نظریات جامعه شناسی سیاسی به بررسی هستی شناسی این دو جنبش و در نهایت تفاوت های بنیادین آن ها پرداخته شود.

ناسیونالیسم به عنوان پدیده ای مدرن وارد جهان اسلام شد. گرایش به ملی گرایی که خود یکی از عوامل تضعیف امپراتوری عثمانی بود، پس از پاره پاره شدن گستره امپراتوری، به ویژه در شکل ملی گرایی عربی تشدید شد. عرب ها برای پررنگ کردن این موضوع به عنصر تاریخ و زبان عربی توجه کردند. آنان با مد نظر قرار دادن تاریخ صدر اسلام که می توان آن را مهم ترین مقطع تاریخ اسلام در نظر گرفت، زمینه را برای گرایش حداکثری عرب ها به پان عربیسم یا ناسیونالیسم عربی فراهم ساختند. ناسیونالیسم اسلام گرا نیز وجه دیگری از ناسیونالیسم عربی بود که البته آن نیز در تقابل با استعمار ایجاد شده بود. مفهومی مدرن از غرب وارد جهان اسلام شده بود که بایست با بافت جدید سازگاری می یافت. از این رو، اندیشمندان مصری تلاش کردند با بررسی میراث اسلام و تاریخ صدر اسلام، بستری را برای اندیشه ورزی درباره ناسیونالیسم فراهم سازند. نگارنده این پژوهش در پی آن است که با بررسی تاریخی، نوع مواجهه جریان ملی گرای مصر را با تاریخ صدر اسلام نشان دهد.

قاله حاضر درصدد بررسی «جایگاه عرب گرایی در مواجهه تفسیری با قرآن کریم در فکر معاصر اسلامی» با تمرکز بر سه اندیشمند عرب در این زمینه است. روش تحقیق به شیوۀ توصیفی - تحلیلی خواهد بود. رویکرد ادبی به تفسیر قرآن یکی از پرنفوذترین جریان های فکری در فکر معاصر عربی به پیش گامی اندیشمندانی نظیر محمد عبده، طه حسین، امین الخولی، شکری محمد عیاد، بنت الشاطی و شاگردان آنها نظیر محمد احمد خلف الله، مهدی علّام و نصر حامد ابوزید است. مهم ترین ادعای این جریان، آن است که قرآن، عظیم ترین اثر ادبی است که زبان عربی را جاودانه ساخته، ازاین رو نباید نخستین و مهم ترین غرض تفسیر قرآن را فهم، هدایت و رحمت الهی نسبت به بشر تلقی کرد، بلکه قرآن را باید به مثابه یک امر فرهنگی (The Cultural) شناخت. این رویکرد، قرآن کریم را از یک کتاب وحیانی که همواره در تمدن اسلامی به عنوان راهنمای فعّالی در تحقق ظرفیت های الهی انسان شناخته می شد، به ابژه ای برای مطالعه خصلت های فرهنگی تمدنی نظیر تمدن عربی - اسلامی تقلیل داده و چنین می نمایاند که مطالعه این کتاب الهی مسئله ای ایمانی نیست و هر عرب زبان و یا علاقه مند به زبان عربی لازم است به مطالعه ادبی این کتاب بزرگ عربی روی آورد و پس از آن، هر کس برای هر مقصودی که دارد می تواند به قرآن مراجعه و مقصود خود را دنبال کند. مسئله اصلی در مقاله آن است که مکانت خصلت های فرهنگی «عروبة» (عرب گرایی) در مواجهه تفسیری با قرآن کریم را مورد تأمل قرار دهد و با اِعمال ارزیابی انتقادی، پیامدهای چنین رویکردی را بررسی نماید.

عراق با وجود ریشه های تمدنی کهن، کشوری نوپاست که در ابتدای دهة سوم قرن بیستم تأسیس شد. شکل گیری هویّت ملی در عراق از ابتدای تأسیس تاکنون با مشکلات و چالش های فراوانی روبه رو بوده است؛ یکی از این مشکلات، قرائت قومی از هویّت ملی عراق است که در اکثر قریب به اتفاق سال های تأسیس این واحد سیاسی تا سقوط نظام صدام در آوریل 2003م، بر آن سایه افکنده و پس از سقوط نظام صدام به گونه ای دیگر بر هویّت ملی عراق تأثیرگذار بوده و هست. این قرائت قومی از هویّت ملی عراق از نظر گفتمانی به شدّت واگرا و دیگری ساز است و در کنار «دیگری» های متعارف در گفتمان عرب گرایانه همچون استعمار، امپریالیسم، صهیونیزم و ایران، در زمان جنگ تحمیلی ایران و عراق به اوج خود رسید و تحت عنوان «دروازة شرقی جهان عرب» ایران را به مثابة دیگری برجسته ساخته، بخش بزرگی از ساکنان عراق را با هم-عرض گرفتن شیعه و ایرانی به مثابة دیگری طرد می کند. گفتمان عرب گرایانة واگرا در این دیگری سازی خود از ایران، از ابتدای شکل گیری عراق تحولاتی را به خود دیده است و با واژگانی همچون «شعوبی»، «عجمی»، «مجوس» و «صفوی»، بخش بزرگی از ساکنان عراق را با قرائت قوم گرایانه از هویّت عراقی طرد می کند. مسئله ایران در عراق بعد از سقوط صدام صورت جدیدی به خود می گیرد، که با توجه به تحولات هویتی در عراق، همچنان ظرفیت بازگشت به عقب را دارد.

صدام حسین، رئیس جمهور معدوم عراق، یکی از شخصیت های مطرح در جهان عرب است که بخشی از فلسطینی ها با وی همدل بوده و به نوعی برای وی، نقشی قهرمان گونه در حمایت از قضیه فلسطین قائل هستند. این حمایت، بارها در فضای رسانه ای مطرح شده و بازتاب هایی نیز در عرصه داخلی ایران داشته است، به گونه ای که برخی مواقع به عنوان یک اهرم در عملیات روانی مخالفان جمهوری اسلامی از آن بهره برداری شده است. مقاله حاضر کوشیده است تا به چرایی این حمایت و همدلی با صدام پاسخ گوید. بر این اساس، مقاله نخست از مفهوم «تفهم» در ادبیات جامعه شناسی تفسیری ماکس وبر بهره برده و در پی تفهم با کنش فلسطینی همدل با صدام برآمده است، سپس با بررسی عواملی بیرونی این همدلی، به تبیین علّی آن اقدام نموده و در نهایت نیز با استقرار در موقعیتی بیرون از فضای ذهنی و روانی فلسطینی، به تبیین انتقادی این همدلی پرداخته است. روش مقاله، اگرچه توصیفی و تحلیلی است اما از تفسیرگرایی موردنظر وبر نیز متأثر شده است. یافته اساسی این مقاله آن است که فضای ذهنی و روانی بخشی از فلسطینیان، در یک مسیر تفهمی، دارای مؤلفه هایی است که کنش های حامیانه صدام را از قضیه فلسطین، قهرمانانه تلقی می کنند درحالی که تبیین علّی و انتقادی این تلقی، بیانگر گزاره هایی خلاف این تلقی است.

پرسش اصلی مقالۀ حاضر این است که آغازین لحظات تولد و پیدایشِ خوانشِ نژادی از تاریخ ایران کدام است. (درجۀ صفر) و بر مبنایِ کدام صورت بندیِ گفتمانی، این خوانش نژادی از تاریخ به مثابۀ یک نظمِ گفتمانیِ فراگیر در تاریخ نگاریِ معاصر ایران (از دورۀ قاجاریه تا پایان حکومت پهلوی دوم)، تعیّنِ گفتمانی پیدا کرد و هژمونیک شد و چه نتایجی به بار آورد. آخوندزاده و کرمانی به مثابۀ سوژه های گفتمانِ خوانش نژادی در ایران، نخستین کسانی بودند که با ترویجِ ایدئولوژی عرب ستیزانه و با ارائۀ تحلیلی سیستماتیک و نظام مند از خوانش نژادی، آن را در تاریخ نگاریِ ایرانی صورت بندیِ گفتمانی کردند. به زبانِ دیرینه شناسانه و از منظر تحلیل نظام های اندیشه ای، اندیشه های نژادیِ آخوندزاده و کرمانی در تاریخ نگاری ایرانی به مثابۀ نیروهایی عمل کردند که همچون نظام های گفتمانی، سوژه های خودشان را ساختند. آخوندزاده، کرمانی و جلال الدین میرزا با بهره گیری از متون دساتیریِ آذرکیوانیان (دورۀ صفویه) به مثابۀ متونی «ایدئولوژیک»، در نقشِ حاملانِ اولیه و سوژه هایِ گفتمانِ هم زمان، باستان گرایانه و نژادگرایانه درآمدند. نظمِ گفتمانیِ حاصل از خوانشِ نژادیِ ناسیونالیست های رمانتیک ایرانی در آثار و مکتوباتِ مورخانِ بعد از آنان از قبیل حسن پیرنیا، عباس اقبال آشتیانی، سعید نفیسی، ابراهیم پورداود، ذبیح الله صفا، غلامرضا رشید یاسمی و دیگر مورخان و روشنفکرانِ پسا آخوندزاده و پسا کرمانی می نشیند. این مورخان و روشنفکران نیز به مثابۀ سوژه هایِ این گفتمان و در همین چارچوب و فضایِ گفتمانیِ خوانشِ نژادی از تاریخ ایران، در نگارش آثار تاریخی شان به طور حتم، فصل یا بخشِ مهمی از کتاب های خود را به بحث های نژادی با عناوینِ «نژاد ایرانی»، «نژاد آریایی»، خونِ ایرانی و... اختصاص داده اند که گویایِ بارز تعیّن نظم گفتمانیِ خوانشِ نژادی در تاریخ نگاری ایرانی است. این تاریخ نگاری و خوانشِ نژادی با مقدس انگاری و تأکید همدلانه بر سلسلۀ «ساسانیان» به مثابۀ آرمان شهر با گفتمانِ نژادگرایانه و باستان گرایانه پیوند برقرار و در تاریخ نگاریِ ایران معاصر تعیّن گفتمانی پیدا کرد و هژمونیک شد. در نتیجۀ نظامات گفتاریِ حاصل از خوانشِ نژادی از تاریخ ایران زمینه هایِ تئوریکِ «مقصر انگاریِ» انیران (مشخصاً اعراب) و «آنان را عاملِ تمامِ بدبختی هایِ ایرانیان انگاشتن» فراهم شد.

در بسیاری از پژوهش های مربوط به دوره امویان، بر عرب گرایی والیان و کارگزاران اموی و بی توجهی آنان به غیر عرب تاکید شده است. با وجود این، در دیوان سالاری امویان، جلوه های ایرانی بازمانده از دوره ساسانی و فعالیت های دیوان سالاران ایرانی، بسیار به چشم می خورد. امویان از یک سو به سبب ناآگاهی و نیاز تشکیلاتی و از سوی دیگر، به سبب مهارت و توانمندی ایرانیان در این زمینه وامدار دیوان سالاری ایران پیش از اسلام بودند. این پژوهش، با در نظر داشتن معیارهایی نظیر گزارش صریح منابع درباره ایرانی بودن دیوان سالاران و نیز نشانه های احتمالی ایرانی بودن دیوان سالاران در گزارش های منابع، به شناسایی ایرانیان دیوان سالار در این دوره پرداخته و بدین وسیله، عرب گرایی امویان را در بخش دیوان سالاری در سرزمین های شرقی خلافت به چالش کشیده است.

بی تردید فرهنگ هر جامعه­ ای، نقشی تعیین کننده در عرصه کنش­ های اجتماعی داشته، دراین میان، فرهنگ سیاسی به جهت آنکه با کنش­ های سیاسی، پیوند برقرارمی کند، در عرصه سیاسی جامعه، دارای اهمیتی دوچندان است؛ این در شرایطی است که بررسی الگوهای رفتاری جوامع عربی و تأثیر آن بر ساختارهای کلان سیاسی، از مباحث جدید در حوزه مطالعات سیاسی جوامع عربی بوده، ارتباط میان این دو مقوله به فهم مناسب موضوع به طورشایانی کمک می­ کند؛ بنابراین، هدف از طرح این موضوع، نگاه ویژه به آن دسته از رفتارهای اجتماعی است که در روند تاریخی به صورت سنت عمومی به نسبت پایدار، ساختارهای بالا را سامان می دهند؛ براساس این، پژوهش حاضر در چارچوب نظری رفتارگرایی و با روش توصیفی-تحلیلی به دنبال بررسی تأثیر الگوهای رفتاری-فرهنگی جهان عرب در فرایند تحقق دموکراسی در خاورمیانه است. یافته­ های تحقیق از آن، حاکی است که تنوع الگوهای رفتاری و فرهنگ سیاسی جهان عرب ازقبیل اقتدارگرایی، حضور بی ضابطه گروه های غیررسمی، ملی گرایی و پان عربیسم به مثابه ساختار فرهنگی، از فرایندی کلیت بخش درراستای نیل به آگاهی معین و مستقر در تحقق دموکراسی جلوگیری می کنند؛ این در حالی است که دخالت خارجی و استعمار نیز، مانع مهم دیگری بر سر راه تحقق دموکراسی در جهان عرب است.

چکیده فارسی:در این نوشتار سعی شده است سامان ژئوپلیتیکی شیعیان در عراق آینده، تبیین شود. در ابتدا دو سناریوی اساسی درباره نظام سیاسی آینده عراق و ویژگی های هر کدام، مورد بررسی قرار گرفته است. با بررسی واقعیت های امروزی عراق می توان نتیجه گرفت از دو سناریوی نظام دموکراتیک مبتنی بر فدرالیسم و نظام استبدادی، شرایط برای تحقق سناریوی اول فراهم است.با توجه به عناصر ژئوپلیتیکی در صورت وقوع نظام دموکراتیک مورد نظر، می توان به این نتیجه رسید که وزن و قلمرو ژئوپلیتیکی شیعیان ارتقا خواهد یافت. جمعیت، حکومت و نهادهای سیاسی، موقعیت و منابع طبیعی، از جمله عناصر ژئوپلیتیکی است که مورد بررسی قرار گرفته اند.با توجه به تجزیه و تحلیل انجام شده، صحت فرضیه «در آینده وزن و قلمرو ژئوپلیتیکی شیعیان در داخل و خارج گسترش و تثبیت خواهد یافت»، اثبات شده است. چکیده عربی:تم فی هذه المقالة السعی لتبیین النظام الجیوسیاسی للشیعة فی مستقبل العراق. فی البدایة تمت دراسة اثنین من السیناریوهات الاساسیة حول النظام السیاسی المستقبلی فی العراق وخصائص کل واحد منهما.ویمکن من خلال دراسة الواقعیات الموجودة الیوم فی العراق، استنتاج انه ومن بین هذین السیناریوهین للنظام الدیمقراطی المبتنی علی الفیدرالیة والنظام الدیکتاتوری فان الظروف مهیئة لتحقق السیناریو الاول.ومع الالتفات للعناصر الجیوسیاسیة فی صورة حصول النظام الدیمقراطی المطلوب یمکن ان نصل الی نتیجة انه سوف یترقی وزن الجیوسیاسیة للشیعة وتزداد حدودها. من العناصر الحیوسیاسیة التی تمت دراستها هی: السکان والحکومة والمؤسسات السیاسیة والموقع والموارد الطبیعیة. مع الالتفات الی التحلیل الذی تم هنا فانه تم تایید صحة فرضیة ((ان وزن الجیوسیاسیة للشیعة وحدودها سوف یتسع ویتثبتان فی الداخل والخارج مستقبلا)).

کردهای فیلی، گروهی از کردهای شیعه ایرانی تبار ساکن عراق هستند. این گروه قومی مذهبی، در دوران حکومت بعث، به دلیل ایدئولوژی پان عربیسم و نفرتی که حکومت وقت عراق از کردها، تشیع و ایرانیان داشت، آنان را آزار، اذیت و شکنجه می کرد. اوج آزار و اذیت حکومت بعث در مورد کردهای فیلی در دهه های 70 و 80 میلادی صورت گرفت. در این دوران، حکومت عراق از آنان سلب تابعیت نمود، اموالشان را مصادره کرد، جوانانشان را به قتل رساند و زنان و سال خوردگان­ آن ها را به عنوان معاودین از عراق اخراج نمود. پس از سقوط حکومت بعث و بی اعتبارشدن ایدئولوژی پان عربیسم و ایجاد حکومت جدید در عراق، برای تمام اقوام، قومیت ها و گروه­ های عراقی، امکان حضور در عرصه­ های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی فراهم شده است. این مقاله، تلاش نموده تا ضمن واکاوی پیشینه تاریخی و هویتی کردهای فیلی، جایگاه و نقش کنونی آن ها را در صحنه سیاسی اجتماعی عراق امروز تحلیل و ارزیابی کند. یافته های پژوهش حاضر، نشان می دهند که اگرچه کردهای فیلی تلاش می کنند تا ضمن بازیابی هویت خود، به عنوان شهروندان این کشور، مانند سایر گروه­ ها و قومیت­ های عراقی در ساختار سیاسی اجتماعی کشورشان نقش مؤثری را ایفا نمایند، هنوز محرومیت های تحمیل شده به این گروه در دوران حاکمیت بعثی، به طور کامل از بین نرفته اند.